Η πιο θετική πλευρά του πορνό

Η ομιλία μου με τίτλο Η πιο θετική πλευρά του πορνό δόθηκε στο τρίτο TEDx Chalkida με θέμα Ethos στην Χαλκίδα στις 28/9/2019. Ακολουθεί το κείμενο και εν συνεχεία το βίντεο της ομιλίας που αναρτήθηκε στο επίσημο YouTube κανάλι του TEDx.

Όταν το 2007 ξεκινούσα το διδακτορικό μου πάνω στην σχέση πορνογραφίας και σεξουαλικότητας, οι φίλοι μου με ρωτούσαν ένα πράγμα κλείνοντας ταυτόχρονα το μάτι τους, «ψηλέ, έχεις καμιά καλή ιστοσελίδα να μας δώσεις;». Για καμιά πενταετία αισθανόμουν σαν παράγοντας του ποδοσφαίρου που τον ρωτάνε αν ξέρει κανέναν στημένο αγώνα ή σαν πολιτικός που του ζητάνε να πει τα αληθινά ευρήματα των κρυφών δημοσκοπήσεων!

Πράγματι, ήταν στα τέλη της δεκαετίας του 2000 όταν η ευρυζωνικότητα στη χώρα μας, δηλαδή η διαρκής σύνδεση στο διαδίκτυο χωρίς πολύπλοκες ρυθμίσεις, διεύρυνε την ανεμπόδιστη πρόσβαση σε ρητά σεξουαλικό περιεχόμενο, αυτό δηλαδή που με απλά λόγια αποκαλούμε πορνό.

Δέκα χρόνια μετά, τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά. Οι ίδιοι φίλοι αλλά και πολλοί άλλοι άνθρωποι, άνδρες και γυναίκες, έρχονται και μου αφηγούνται την αρνητική εμπειρία τους με το πορνό. Αρνητική συνήθως στη βάση μιας αίσθησης εθισμού, ενοχών και απογοήτευσης για αυτούς και την ή τον σύντροφό τους. Και εγώ από τη μεριά μου τους βοηθάω να επαναπροσδιορίσουν την σχέση τους με την πορνογραφία με έναν πιο θετικό τρόπο. Αυτό θα προσπαθήσω και σήμερα, με το σκεπτικό ότι μια προσέγγιση με θετικό προσανατολισμό ενέχει από μόνη της και μια ηθική διάσταση, ενέχει μια διάσταση ήθους.

Υπάρχουν δύο τρόποι επιρροής από την πορνογραφία, ο άμεσος και ο έμμεσος. Ο άμεσος αναφέρεται στη διαμόρφωση στάσεων και συμπεριφορών από την κατανάλωση πορνογραφίας. Ο έμμεσος αναφέρεται στη διαμόρφωση τάσεων στο πεδίο της κουλτούρας από τη διάχυση της πορνογραφίας. Τάσεων που εν συνεχεία επηρεάζουν ξεχωριστά και διαφορετικά τα μέλη του κοινωνικού συνόλου. Η δε συνήθης κριτική είναι ότι η κατανάλωση πορνογραφίας φαίνεται να έχει μια σειρά από αρνητικές επιδράσεις τόσο πάνω στα άτομα και στις προσωπικές σχέσεις τους, όσο και στο σύνολο της κοινωνίας. Κύριοι άξονες των αρνητικών επιπτώσεων είναι από τη μια ο ψυχολογικός εθισμός και από την άλλη η αρνητική επιρροή στην εικόνα για τον εαυτό μας, στην ποιότητα των διαπροσωπικών σχέσεων, στις σεξουαλικές συμπεριφορές και στις κοινωνικές προσδοκίες για τη σεξουαλικότητα.

Για παράδειγμα, σύμφωνα με επιστημονικές έρευνες, συχνά η εξωτερική εμφάνιση των πρωταγωνιστών πορνό καλλιεργεί, έστω και προσωρινά, μια σεξουαλική δυσαρέσκεια και απογοήτευση εαυτών και συντρόφων. Το πορνό μπορεί να προκαλέσει σε κάποιες περιπτώσεις σεξουαλική αβεβαιότητα και μη ρεαλιστικές αντιλήψεις για το σεξ και τις ερωτικές σχέσεις. Έχει κατηγορηθεί ως αιτία βίας, με την έννοια ότι καλλιεργεί τον περίφημο μύθο του βιασμού. Σύμφωνα με αυτόν, οι γυναίκες απολαμβάνουν τον βιασμό τους, δεν μπορούν να βιαστούν αν δεν το θέλουν και, κατά τη διαβόητη φρασεολογία, «όταν οι γυναίκες λένε όχι, εννοούν ναι».

Η πορνογραφία όμως, ως διεγερτική διαδικασία με σκοπό τον αυνανισμό, βιώνεται και κατανοείται με διαφορετικούς τρόπους. Συχνά μάλιστα προκαλεί και αντιφατικές αντιδράσεις. Με άλλα λόγια, τα νοήματα που εξάγουν αυτοί που βλέπουν πορνό ποικίλουν σε ψυχολογικό, συναισθηματικό, γνωστικό και κοινωνικό επίπεδο. Για αυτό πρέπει να αναφερθούν και ορισμένες από τις θετικές συνέπειες που έχει εντοπίσει η επιστημονική ερευνά.

Για παράδειγμα, αυτός που βλέπει πορνό έρχεται σε επαφή με διαφορετικές στάσεις σεξ, ερωτικές εμπνεύσεις και περίτεχνες σεξουαλικές τεχνικές που διευρύνουν και ανανεώνουν το σεξουαλικό ρεπερτόριο. Έτσι, εμπλουτίζονται οι σεξουαλικές γνώσεις και βελτιώνονται οι αντίστοιχες δεξιότητες. Παράλληλα, η κατανάλωση πορνογραφίας φαίνεται να συμβάλλει σε αρκετές περιπτώσεις στον σχηματισμό μιας πιο αυθεντικής σεξουαλικής έκφρασης. Στη διαμόρφωση μιας πιο αληθινής ταυτότητας και υποκειμενικότητας, δηλαδή στη διαμόρφωση του ποια ή ποιος είμαι και τι θέλω. Όπως λέει και το ιδιότυπο σεξουαλικό κόγκιτο, «αυνανίζομαι, άρα υπάρχω»!

Είναι όμως το ζήτημα της ολοένα και μεγαλύτερης διείσδυσης της πορνογραφίας στην προσωπική και κοινωνική ζωή μας ένα απλό θέμα αρνητικών και θετικών πτυχών; Προφανώς και όχι διότι πρόκειται για μια πολύ πιο σύνθετη ατομική και κοινωνική διεργασία. Για παράδειγμα, όλο και περισσότερο διακρίνουμε μια αίσθηση κορεσμού των ανδρών που βλέπουν μακροχρόνια πορνό. Κορεσμός που συνδέεται με τη συχνή κατανάλωση πορνογραφίας ως καταναγκαστικό ερέθισμα αυνανισμού. Αυνανισμού που συχνά συνοδεύεται από ενοχικά συναισθήματα για αυτό που κάνουν και απογοήτευση για τον εαυτό τους. Η δε συχνά παρατηρούμενη γυναικεία απογοήτευση από το πορνό δεν σχετίζεται τόσο με μια έμφυτη αποστροφή απέναντί του. Σχετίζεται κυρίως με τα σεξιστικά, συχνά μισογυνικά νοήματα γύρω από τη γυναικεία σεξουαλική εμπειρία τα οποία διαμορφώνονται στην κυρίαρχη πορνογραφική λογική.

Είναι σαφές πως πρόκειται για τάσεις που δεν αποτελούν μια αποκομμένη πραγματικότητα. Συνδέονται αλλά και διαμορφώνουν με τη σειρά τους την κυρίαρχη κουλτούρα γύρω από τη σεξουαλικότητα. Ένας λοιπόν από τους βασικούς παράγοντες που συνέβαλε στη διαμόρφωση της κυρίαρχης αντίληψης για τη σεξουαλικότητα στη χώρα μας είναι η απουσία συστηματικών προγραμμάτων σεξουαλικής εκπαίδευσης. Σε αυτό το πλαίσιο, η πορνογραφία απέκτησε άλλη δυναμική. Αφού σε πολλές περιπτώσεις αποτέλεσε τον κύριο παράγοντα στη διαμόρφωση των αντιλήψεων όχι μόνο για τον αυνανισμό, αλλά και για το σύνολο της σεξουαλικής ζωής μας.

Έτσι, η απουσία προγραμμάτων σεξουαλικής εκπαίδευσης ήταν ο ένας βασικός λόγος που επέτρεψε την άκριτη ενσωμάτωση της πορνογραφικής λογικής στη σεξουαλικότητά μας. Υπήρξε όμως και ένας ακόμη παράγοντας που κατέστησε τα προηγούμενα χρόνια το ουσιαστικά αρρύθμιστο πεδίο της πορνογραφίας έναν σαρωτικό μονόλογο. Και αυτός ήταν η ακατάσχετη και μονοδιάστατη εστίαση στις πολιτικοοικονομικές διαστάσεις της κρίσης. Αυτό που θα ονομάζαμε μια ατελείωτη «κρισολογία»!

Στις μέρες μας, όλοι με τον ένα ή τον άλλον τρόπο προσπαθούμε να ισορροπήσουμε στην περιβόητη κανονικότητα που διατυμπανίζεται μετά το τυπικό τέλος της μνημονιακής εποχής. Πρόκειται για μια κανονικότητα η οποία προσπαθεί να αφήσει πίσω τις πληγές της δεκαετούς κρίσης και να δημιουργήσει συνθήκες που δεν θα περιλαμβάνουν την πρόσφατη αγριότητα. Ισχύει όμως το ίδιο και στο πεδίο της σεξουαλικότητας; Σίγουρα όχι!

Εξηγούμαι. Η προοπτική για επιστροφή σε μια πρότερη «κανονική» κατάσταση δεν μπορεί να υπάρξει για το πεδίο της σεξουαλικότητας. Για πάνω από δέκα χρόνια η πορνογραφική λογική συνέβαλε με καθοριστικό τρόπο στην αναπαραγωγή μιας συχνά μονοσήμαντης σεξουαλικής κοινωνικοποίησης. Καλλιέργησε την ιδέα ότι το σεξ είναι ένα πεδίο ανταγωνισμού και επίδοσης. Ανταγωνισμού αναφορικά με τη σωματική διάπλαση γυναικών και ανδρών, και επίδοσης σε σχέση με το πώς θα πρέπει να προσδιορίζουμε και να αξιολογούμε ποσοτικά τις σεξουαλικές πρακτικές μας.

Επαναλαμβάνω ότι προφανώς και δεν κατανόησαν όλοι με αποκλειστικά αρνητικό τρόπο τα νοήματα του πολυποίκιλου σεξουαλικού περιεχομένου που διακινείται ψηφιακά. Ούτε όλοι αντιμετωπίζουν με ενοχικά συναισθήματα την αυνανιστική εμπειρία τους με την πορνογραφία. Όμως η διάχυτη λογική του πορνό δημιούργησε ευνοϊκές συνθήκες για την καλλιέργεια ενός κλίματος άγχους και στρες για τις σεξουαλικές σχέσεις και για τα δυο φύλα. Συνθήκες για την περαιτέρω ανάπτυξη σεξιστικών, μισογυνικών και μισανδρικών στερεοτύπων. Συνθήκες για την υπονόμευση της σεξουαλικότητας ως πεδίο απόλαυσης, χειραφέτησης και αυτοολοκλήρωσης.

Στην παρούσα φάση όμως βρισκόμαστε σε μια μάλλον μετα-τραυματική περίοδο όπου το αίτημα για διεξαγωγή ουσιαστικών προγραμμάτων σεξουαλικού αλφαβητισμού σε μια λογική δια βίου μάθησης φαντάζει όχι μόνο μακροπρόθεσμος στόχος, αλλά και προσωρινά ανέφικτος. Πράγματι, ίσως να είναι μια μορφή πολυτέλειας να αναμένουμε ότι μια κοινωνία που προσπαθεί να συνέλθει από το «χαστούκι» της μνημονιακής βαρβαρότητας μπορεί να πραγματευθεί άμεσα και με κριτικά νηφάλιο τρόπο τόσο επίμαχα και χρονίζοντα θέματα.

Συνεπώς, καλούμαστε να διαμορφώσουμε μια εναλλακτική ατζέντα κριτικής αντιμετώπισης των προβλημάτων που προκαλεί το «παράτημα» της σεξουαλικής κοινωνικοποίησης στη δυναμική του αρρύθμιστου ψηφιακού περιβάλλοντος. Δεδομένης μάλιστα της υπάρχουσας κατάστασης όπου ο δημόσιος διάλογος γύρω από τα θέματα της σεξουαλικότητας είναι περιορισμένος και διστακτικός, είναι ανάγκη οι όποιες προτάσεις να είναι σαφείς και κατανοητές. Η δικιά μου λοιπόν πρόταση έχει να κάνει με μια προσπάθεια να προσεγγίσουμε την πορνογραφία διαφορετικά. Να την προσεγγίσουμε δηλαδή αρχικά ως ένα ιδιότυπο κινηματογραφικό είδος.

Πιο συγκεκριμένα, παρά τη φαινομενική κυριαρχία του γκόνζο, δηλαδή του είδους πορνογραφίας στο οποίο δεν απαιτείται καμιά ιδιαίτερη υποκριτική ικανότητα και αφηγηματική δομή, παρατηρούμε παράλληλα και μια σαφή τάση για την εκ νέου κινηματογραφοποίηση του πορνό. Παρατηρούμε δηλαδή την επανεισαγωγή χαρακτήρων και ιστοριών στα βίντεο των μεγάλων εταιρειών παραγωγής, όπως για παράδειγμα της Brazzers. Πρόκειται για μια εξέλιξη που αποτελεί μια κάποια βάση για περαιτέρω εναλλακτικές αναγνώσεις του περιεχομένου. Η ενίσχυση δηλαδή της κινηματογραφικής λογικής στην παραγωγή πορνό δίνει τη δυνατότητα να επικεντρωθούμε περισσότερο στα, έτσι και αλλιώς υπάρχοντα, στοιχεία μυθοπλασίας. Παράλληλα όμως, διαμορφώνει και ένα πλαίσιο για να δούμε με άλλα μάτια ακόμα και την πλέον αποστεωμένη μορφή πορνό, δηλαδή το γκόνζο.

Για να το θέσω αλλιώς, οι ταινίες στο σινεμά γίνονται αντιληπτές ως περιεχόμενο που μπορεί να μας ενθουσιάζει, να μας δίνει κίνητρα, να μας προκαλεί πολυποίκιλα συναισθήματα, να αποτελεί αφορμή για σκέψη και περισυλλογή ή ακόμα και να μας αφήνει αδιάφορους. Έτσι όμως μπορούν να λειτουργήσουν και οι πορνογραφικές απεικονίσεις στον βαθμό που και αυτές αποτελούν τελικά μια μορφή αναπαράστασης.

Κατά αναλογία, όπως μια ρομαντική μυθοπλασία στον κινηματογράφο σαν το Notebook μπορεί να αποτελέσει πηγή έμπνευσης για τη δική μας προσωπική ιστορία, έτσι και μια λογικοφανή πορνογραφική φαντασίωση μπορεί να αποτελέσει όχημα για την πραγματοποίηση επιθυμιών στη δική μας σεξουαλική ζωή. Αντίστοιχα, όπως οι ταινίες βασανιστηρίων σαν το Saw και το Hostel λειτουργούν απλώς ως μορφή κινηματογραφικής διασκέδασης, έτσι και η σκληρή γκόνζο πορνογραφία μπορεί να προσεγγιστεί μόνο ως ερέθισμα σεξουαλικής διέγερσης και αυνανισμού. Με άλλα λόγια, μπορεί να υπάρξει μια πιο ψύχραιμη προσέγγιση του πορνό αποκλειστικά ως αναπαράσταση για την ευχαρίστηση αυτού που το βλέπει. Μια τέτοια προσέγγιση μπορεί να το καταστήσει μια νησίδα μη ενοχικής απόλαυσης, αλλά και δημιουργικής εστίασης στη σεξουαλικότητά μας.

Είναι βέβαια σαφές πως μια τέτοια προσέγγιση δεν θα επίλυε μια σειρά επίμαχων ζητημάτων γύρω από την πορνογραφία. Ζητήματα που σχετίζονται με τις καταχρηστικές πρακτικές, όπως για παράδειγμα η μη οικειοθελής εμπλοκή με τον χώρο του πορνό, αλλά και με τις αρνητικές επιπτώσεις στο πεδίο της κουλτούρας. Όμως μια τέτοια αντίληψη του πορνό θα το καθιστούσε, επαναλαμβάνω, αρχικά μέρος της λύσης και όχι του προβλήματος. Μέρος της λύσης με την έννοια ότι σε μια δύσκολη, μετατραυματική περίοδο κάθε δυνατότητα για ένταξη μη ενοχικών, αγχολυτικών και ανακουφιστικών δράσεων είναι κάτι παραπάνω από δεκτή, αν όχι επιθυμητή. Και ο αυνανισμός, ως μια ιδιωτικά προσανατολισμένη αναζήτηση απόλαυσης, έχει στη βασική του σύλληψη αυτόν ακριβώς τον χαρακτήρα. Της ικανοποίησης και της εκτόνωσης.

Η κατανάλωση πορνογραφίας είναι εδώ και θα παραμείνει εδώ. Αυτό είναι κάτι που στην παρούσα φάση δεν φαίνεται να αλλάζει. Είναι στοίχημα λοιπόν για εμάς να την εντάξουμε με όσο πιο θετικό τρόπο γίνεται στην προσωπική και κοινωνική ζωή μας. Αρχικά σαν μια μη ενοχική αγχολυτική ευχαρίστηση και παράλληλα ως πεδίο κριτικής ανάλυσης και χειραφετικής διαπραγμάτευσης. Βασικά χαρακτηριστικά εδώ θα πρέπει να είναι ο σεβασμός και η προάσπιση των δικαιωμάτων των εργαζομένων στον χώρο του σεξ, αλλά και η εστίαση στα μυωπικά στερεότυπα που αναπαράγουν τον καθημερινό σεξισμό και εντείνουν τις έμφυλες ανισότητες.

Για να επανέλθω λοιπόν στην κινηματογραφική αντίληψη του πορνό που προτείνω, συνήθως οι ταινίες στο σινεμά διατρέχονται από ένα έκδηλο κάλεσμα να αντιληφθούμε τις δυνατότητες που έχουμε θαμμένες μέσα μας. Από τις ταινίες με τους σούπερ ήρωες μέχρι τις πλέον ρεαλιστικές ιστορίες, οι πρωταγωνιστές αντιμετωπίζουν συνθήκες που τους ξεπερνούν. Έτσι, ανακαλύπτουν ότι κρύβουν μέσα τους κάτι παραπάνω από αυτό που είναι. Κρύβουν ένα «αστέρι». Και οι θεατές των ταινιών μένουν και οι ίδιοι με αυτή την αίσθηση όταν τελειώνει η ταινία. Αναλογίζονται, συχνά ονειροπολώντας, ότι και οι ίδιοι έχουν μέσα τους το δικό τους άστρο. Έχουν τις δικές τους δυνατότητες που πρέπει επιτέλους να ξεδιπλώσουν προσπερνώντας τα όρια που θέτουν τα στερεότυπα, η κοινωνική πίεση και οι προσωπικές αγκυλώσεις τους.

Όλοι μας έχουμε τέτοιες δυνατότητες. Και τις έχουμε και στο πεδίο της σεξουαλικότητας. Ασχέτως φύλου, ηλικίας, σεξουαλικού προσανατολισμού, σωματικής διάπλασης και φυσικής κατάστασης. Και πρέπει να τις ανακαλύψουμε. Πρέπει να τις αφήσουμε να εκφραστούν και να αναπτυχθούν. Γιατί μόνο έτσι θα ανατείλει το αστέρι που κρύβουμε μέσα μας. Και ο τρόπος που σας περιέγραψα για να προσεγγίσουμε την πορνογραφία μπορεί να βοηθήσει σε αυτό. Γιατί όπως οι ταινίες σου λένε ότι είσαι σταρ, έτσι και το πορνό, αν το δεις με άλλα μάτια, αν το δεις με μια κινηματογραφική οπτική, σου λέει ότι είσαι και κάτι ακόμα. Ότι δεν είσαι μόνο σταρ, είσαι και πορνοστάρ!