Ο σεξουαλικός αλφαβητισμός

Είναι αυτονόητο ότι τα θέματα της σεξουαλικότητας έχουν το δικό τους ενδιαφέρον όταν επικεντρώνονται αποκλειστικά στην περίπτωση των πιο νέων ανθρώπων, ειδικά υπό το πρίσμα του ζητήματος ποιοι φορείς και παράγοντες είναι αυτοί που συμβάλλουν στη διαμόρφωση των γνώσεών τους γύρω από αυτά. Σύμφωνα με μελέτες, οι αντιλήψεις σχετικά με την επικράτηση των σεξουαλικών δραστηριοτήτων, προτύπων και επιλογών μεταξύ νεαρών συνομηλίκων είναι ιδιαίτερα περίπλοκες κατασκευές που φαίνεται ότι δεν προκύπτουν άμεσα ή αποκλειστικά από την επιρροή των μέσων μαζικής ενημέρωσης όπως συνήθως εικάζεται. Με άλλα λόγια, δεν είναι μόνο τα μέσα επικοινωνίας και οι νέες τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνίας, αλλά και οι γονείς, οι συνομήλικοι, το εκπαιδευτικό περιβάλλον και οι κυρίαρχες έμφυλες νόρμες και πολιτισμικές αφηγήσεις για το σεξ που ασκούν σημαντική επιρροή στις ιδέες των εφήβων για το σεξ, τη σεξουαλικότητα, τις σχέσεις και τις σεξουαλικές προσδοκίες.

Στη βάση αυτή και δεδομένου ότι τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και κυρίως το διαδίκτυο έχουν αντικαταστήσει σε μεγάλο βαθμό το σχολείο ως αίθουσα διδασκαλίας για τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση, φαίνεται ότι αναδύεται ένα μοντέλο σεξουαλικού πολίτη που αυτοπροβάλλεται από νεαρή ηλικία ως ένας ενημερωμένος καταναλωτής, γνώστης των μέσων επικοινωνίας και σεξουαλικά επαΐων. Αυτό συνεπάγεται νέες ελευθερίες και νέες μορφές αυτορρύθμισης που περιπλέκουν τις προσεγγίσεις για την παιδική και νεαρή ηλικία, την παραγωγή γνώσης και την σχέση μεταξύ κοινωνικών προτύπων, μέσων επικοινωνίας και σεξουαλικής ατομικότητας. Γενικότερα δηλαδή, η έρευνα γύρω από την κινητικότητα των νέων ανάμεσα στις διαφορετικές εκφράσεις των ρόλων των δύο φύλων, τις σεξουαλικές προσδοκίες από τις σχέσεις τους και τις εμπειρίες τους εντοπίζει την εμφάνιση «εναλλακτικών, μεταβατικών και ανθεκτικών» Λόγων του σεξ και της σεξουαλικότητας.

Η δε διαμεσολάβηση των εν λόγω εννοιών στους εφήβους από επικρατούσες και βαθιά ριζωμένες νόρμες για τις σχέσεις των δύο φύλων, το σεξ και τη σεξουαλικότητα, φαίνεται ότι μπορεί να καλλιεργήσει μη ασφαλείς σεξουαλικές πρακτικές, ιδίως στα νεαρά αγόρια, διατηρώντας έτσι παράλληλα την πολιτισμική υποτίμηση των γυναικών. Βέβαια, μέχρι την στιγμή που οι νέοι και οι νέες έρχονται σε σεξουαλική επαφή αντιμετωπίζουν ένα μάλλον σημαντικό έλλειμμα στη σεξουαλική τους αγωγή. Πλέον ενδεικτική όψη της εν λόγω έλλειψης αποτελεί η διαφορά μεταξύ των φύλων στην ικανότητα να αποδίδουν σεξουαλικά σενάρια λόγω της μεγαλύτερης και προηγούμενης σεξουαλικής χρήσης πορνογραφικού υλικού κυρίως από τους νεαρούς άνδρες. Γενικότερα, επιμέρους έρευνες έχουν αναδείξει μια ανησυχητική έλλειψη σεξουαλικής υποκειμενικότητας στις έφηβες όπως αυτή φαίνεται να αναδεικνύεται από τη δηλούμενη έλλειψη ευχαρίστησης και ελεύθερης βούλησης στη διαδικασία λήψης σεξουαλικών αποφάσεων και προσωπικών σχέσεων. Ωστόσο, οι σεξουαλικές υποκειμενικότητες των κοριτσιών ποικίλλουν σε μεγάλο βαθμό και οι σημαντικές διαφορές στη σεξουαλική ιδιότητα φορέα δράσης των νέων γυναικών και κοριτσιών σε διαφορετικά κοινωνικά και εθνοτικά πλαίσια θα πρέπει να θεωρείται ως κάτι δεδομένο στη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα.

Πρέπει βέβαια να σημειωθεί ότι όταν η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση δεν λαμβάνει υπόψη της τις προτάσεις των νέων και τις αντιλήψεις τους για τη σεξουαλικότητά τους, κινδυνεύει σοβαρά με την απεμπλοκή τους από τους όποιους άξονές της. Το δε περιεχόμενο τέτοιων δράσεων που δεν ασχολείται με τις ερωτήσεις και τα θέματα που οι νέοι θεωρούν σημαντικά, αλλά και δεν αντιλαμβάνεται την ορολογία και τα νοήματα που χρησιμοποιούν, θα πρέπει να τεθεί στο επίκεντρο περαιτέρω επεξεργασίας και περίσκεψης. Είναι στη βάση των παραπάνω προβληματισμών που μια ομάδα αυστραλών ερευνητών από ένα ευρύ φάσμα επιστημονικών κλάδων που εμπλέκονται στη μελέτη της σεξουαλικής ανάπτυξη των παιδιών προσδιόρισαν τους βασικούς παράγοντες μιας υγιούς σεξουαλικής ανάπτυξης.

Σύμφωνα με τους τελευταίους, αυτοί είναι: 1) όχι ανεπιθύμητες σεξουαλικές δραστηριότητες, 2) κατανόηση της έννοιας της συναίνεσης και εκπαίδευση σχετικά με βιολογικές πτυχές της ανθρώπινης σεξουαλικότητας, 3) κατανόηση της έννοιας της ασφάλειας στις σεξουαλικές σχέσεις, 4) ανάπτυξη διαπροσωπικών και επικοινωνιακών δεξιοτήτων, 5) ανάπτυξη του ελέγχου του εαυτού τους και δια βίου μάθηση, 6) ανθεκτικότητα απέναντι στις αρνητικές εμπειρίες, 7) ανοιχτή επικοινωνία με τους ενήλικες, 8) η σεξουαλική ανάπτυξη δεν θα πρέπει να είναι «επιθετική, καταναγκαστική ή περίλυπη», 9) αυτο-αποδοχή της σεξουαλικότητάς τους, 10) συνειδητοποίηση και αποδοχή ότι το σεξ είναι κάτι προς ευχαρίστηση και απόλαυση, 11) κατανόηση των γονικών και κοινωνιακών αξιών, 12) επίγνωση των ορίων ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο, και 13) κατανόηση των διαστάσεων της διαμεσολαβημένης σεξουαλικότητας.

Μια προσέγγιση λοιπόν της σεξουαλικής αγωγής που περιλαμβάνει τα παραπάνω και συναρθρώνεται γύρω από την παραδοχή ότι η αυτονομία και ατομικότητα μεσολαβείται από τις όποιες εμπειρίες, πειραματισμούς και αποφάσεις υποκειμένων, συνιστά και το πέρασμα στο σεξουαλικό αλφαβητισμό (sexual literacy). Συνιστά με άλλα λόγια, μια συλλογική προσπάθεια από το σύνολο της κοινωνίας η οποία εξειδικεύεται κατά βάση στους εκπαιδευτικούς φορείς αλλά δεν προωθηθεί μια συγκεκριμένη αντίληψη περί «ορθής» σεξουαλικότητας. Αντίθετα, συμβάλλει στη διαμόρφωση εκείνων των γνώσεων και συνθηκών που θα επιτρέψουν στους νέους ανθρώπους να αναπτύξουν μια σεξουαλικότητα η οποία θα αποτελεί όχημα για προσωπικές και σεξουαλικές σχέσεις με άξονα τη χειραφέτηση, την αυτονομία και, εν τέλει, τη χαρά και την ευτυχία.

 

* Το παρόν κείμενο αποτελεί μια πιο συγκροτημένη μορφή της ομιλίας με τίτλο «Από τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση στο σεξουαλικό αλφαβητισμό: Σεξουαλικοποίηση, πορνογραφικοποίηση, σεξισμός» που δόθηκε στην 29η Διημερίδα Ξενόγλωσσης Εκπαίδευσης, Θεσσαλονίκη, 25-26/8/2016. Ακολουθεί σύντομη συνέντευξη μετά την ομιλία.